
ಇತಿಹಾಸದ ಅವಲೋಕನ
ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆ
ಲೇಖಕರು ರಾಘವೇಂದ್ರ ಪದ್ಮಶಾಲಿ · ನವೆಂಬರ್ 19, 2026

ಕರ್ನಾಟಕದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವು ತನ್ನ ಭವ್ಯವಾದ ಕೋಟೆ, ಬೃಹತ್ ಶಿಲಾರಾಶಿಗಳು, ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ವೀರಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ವಿವಿಧ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಂಬಪಟ್ಟಣ, ಸೂಲ್ಗಲ್ಲು, ಬೆಮ್ಮತ್ತನಕಲ್ಲು, ಚಿತ್ರಕಲ್ದುರ್ಗ, ಛತ್ರಕಲ್ದುರ್ಗ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. ಕೆಲವು ಹೆಸರುಗಳು ಪೌರಾಣಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಶಾಸನಗಳು, ರಾಜವಂಶಗಳ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಭೌಗೋಳಿಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ.
ಹಿಡಿಂಬಪಟ್ಟಣ (Hidimbapattana): ಮಹಾಭಾರತದ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಹಿಡಿಂಬಾಸುರನು ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ವನವಾಸದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಭೀಮನು ಹಿಡಿಂಬಾಸುರನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನೆಂಬ ಐತಿಹ್ಯವಿದೆ. ಹಿಡಿಂಬಾಸುರನ ಸಹೋದರಿ ಹಿಡಿಂಬೆಯನ್ನು ಭೀಮನು ವಿವಾಹವಾದನೆಂದೂ ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪೌರಾಣಿಕ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿಂಬಪಟ್ಟಣವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕೋಟೆಯೊಳಗಿನ ಹಿಡಿಂಬೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಈ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ.
ಸೂಲ್ಗಲ್ಲು (Soolgallu/Sulgallu): ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಶಾಸನಾಧಾರಿತ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಲ್ಗಲ್ಲು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹೆಸರು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಹಳೆಯ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ 'ಸೂಲು' ಅಥವಾ 'ಸುಳಿವು' ಎಂಬ ಪದಗಳಿಗೆ ತಿರುವು, ಸುಳಿ, ವಕ್ರಾಕೃತಿ ಅಥವಾ ಚಿತ್ರರೂಪ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಿವೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಲ್ಗಲ್ಲು ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶಿಲಾರಚನೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿರಬಹುದು. ನಂತರದ ಚಿತ್ರಕಲ್ಲು ಅಥವಾ ಚಿತ್ರಕಲ್ದುರ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೂ ಈ ಪದ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರಬಹುದೆಂದು ಕೆಲವು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.
ಬೆಮ್ಮತ್ತನಕಲ್ಲು (Bemmattanakallu): ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವು ಬೆಮ್ಮತ್ತನಕಲ್ಲು ಅಥವಾ ಬೆಮ್ಮತ್ತನೂರು ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಆ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹೆಸರುಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಹೊಯ್ಸಳರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಪ್ರಮುಖ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು. ವಿಜಯನಗರದ ಆರಂಭಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಬೆಮ್ಮತ್ತನಕಲ್ಲು ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿತ್ತು. ಈ ಹೆಸರಿನ ನಿಖರ ಪದೋತ್ಪತ್ತಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ.
ಚಿತ್ರಕಲ್ದುರ್ಗ (Chitrakaldurga) ಮತ್ತು ಛತ್ರಕಲ್ದುರ್ಗ (Chatrakaldurga): ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ನಾಯಕ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕಲ್ದುರ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. 'ಚಿತ್ರ' ಎಂದರೆ ವಿಚಿತ್ರ ಅಥವಾ ಮನೋಹರ, 'ಕಲ್ಲು' ಎಂದರೆ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು 'ದುರ್ಗ' ಎಂದರೆ ಕೋಟೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಚಿತ್ರಕಲ್ದುರ್ಗ ಎಂದರೆ ಸುಂದರವಾದ ಅಥವಾ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶಿಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೋಟೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರಾದ ಛತ್ರಕಲ್ದುರ್ಗವು ಕೊಡೆಯ ಆಕಾರವನ್ನು ಹೋಲುವ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಲಾರಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. 'ಛತ್ರ' ಎಂದರೆ ಕೊಡೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದ್ದು, ಈ ಹೆಸರು ಸ್ಥಳೀಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ. ಆದರೆ ಛತ್ರಕಲ್ದುರ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಚಿತ್ರಕಲ್ದುರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದಿನದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಾಸನಾಧಾರಗಳಿಲ್ಲ.
ಚಿತ್ರದುರ್ಗ (Chitradurga): ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಚಿತ್ರಕಲ್ದುರ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸರಳಗೊಂಡು ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಎಂಬ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ವಿಜಯನಗರ ಹಾಗೂ ನಾಯಕ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಹೆಸರು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಬೃಹತ್ ಬಂಡೆಗಳು, ಏಳು ಸುತ್ತಿನ ರಕ್ಷಣಾ ಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಭೇದ್ಯವಾದ ಕೋಟೆಯಿಂದಾಗಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವು 'ಕಲ್ಲಿನ ಕೋಟೆ' ಹಾಗೂ 'ಏಳು ಸುತ್ತಿನ ಕೋಟೆ' ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಟಲ್ಡ್ರಗ್ (Chitaldrug) ಎಂಬ ಆಂಗ್ಲೀಕೃತ ರೂಪವೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಇಂದು ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವೈಭವ, ಶೌರ್ಯ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ ಹಾಗೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಗುರುತನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.