ಕರ್ನಾಟಕದ ಪುರಾತತ್ವ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಪ್ರಾಗೈತಿಹಾಸಿಕ ಕಾಲದಿಂದ ಆರಂಭಿಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಾಗೂ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗದವರೆಗೆ ಮಾನವ ವಾಸದ ಕುರುಹುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಲ್ಲಿನ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು, ಫಲವತ್ತಾದ ಕಣಿವೆಗಳು, ನೈಸರ್ಗಿಕ ಗುಹೆಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಚೀನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳು ಹಿಂದಿನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳ ಅಮೂಲ್ಯ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪುರಾತತ್ವ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳು, ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಸಮಾಧಿ ರಚನೆಗಳು, ಶಾಸನಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಈ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಜನರ ಜೀವನಶೈಲಿ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ, ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಾಧನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಕುರಿತು ಮಹತ್ವದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.
ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪುರಾತತ್ವ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಳಕಾಲ್ಮೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. 1947ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಸರ್ ಮಾರ್ಟಿಮರ್ ವೀಲರ್ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗ, ಬೃಹತ್ ಶಿಲಾಯುಗ ಹಾಗೂ ಆರಂಭಿಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾಲದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪುರಾವೆಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ನುಣುಪುಗೊಳಿಸಿದ ಕಲ್ಲಿನ ಕೊಡಲಿಗಳು, ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಉಪಕರಣಗಳು, ಸಮಾಧಿ ರಚನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಚೀನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಸ್ತುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಲ್ಲಿನ ವೃತ್ತಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಸಮಾಧಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಬೃಹತ್ ಶಿಲಾಯುಗದ ಸಮಾಧಿ ಸ್ಮಾರಕಗಳಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇವು ಪ್ರಾಚೀನ ಜನಸಮುದಾಯಗಳ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಮೌರ್ಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಶೋಕನ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದ್ದು, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಭಾವವಿದ್ದುದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳಾಗಿವೆ.
ಐತಿಹಾಸಿಕ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಕೋಟೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪುರಾತತ್ವ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು, ಮಣಿಗಳು, ಕಟ್ಟಡಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಪುರಾತನ ವಸ್ತುಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಈ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆಯು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಜನವಸತಿ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಶಾತವಾಹನರ ನಾಣ್ಯಗಳು, ರೋಮನ್ ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಪುರಾವೆಗಳು ದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕಗಳಿದ್ದ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅವಶೇಷಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ರಾಜಕೀಯ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ. ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಹಾಗೂ ಜಲಮೂಲಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುವ ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಮಾನವ ವಾಸಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು.
ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಪುರಾತತ್ವ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ದಾಪುರ ಮತ್ತು ಜಟಿಂಗ ರಾಮೇಶ್ವರದಲ್ಲಿರುವ ಅಶೋಕನ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳು, ಪ್ರಾಗೈತಿಹಾಸಿಕ ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳು, ಬೃಹತ್ ಶಿಲಾಯುಗದ ಸಮಾಧಿಗಳು, ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ರಾಜವಂಶಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಶಾಸನಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಕ್ರಿ.ಪೂ. ಮೂರನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಇದ್ದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ನಂತರದ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅವಶೇಷಗಳು ಚಾಲುಕ್ಯರು, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು, ಹೊಯ್ಸಳರು, ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರು ಹಾಗೂ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ನಾಯಕ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಅನೇಕ ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಾಗೂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.
ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪುರಾತತ್ವ ಪರಂಪರೆಯು ಆದಿಮಾನವರ ಸರಳ ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸುಸಂಘಟಿತ ಜನವಸತಿಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಹಾಗೂ ಭವ್ಯವಾದ ಕೋಟೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದವರೆಗೆ ನಡೆದ ಮಾನವ ಪ್ರಗತಿಯ ಅಪೂರ್ವ ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿ, ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ, ಸಿದ್ದಾಪುರ ಮತ್ತು ಜಟಿಂಗ ರಾಮೇಶ್ವರದಂತಹ ತಾಣಗಳು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು, ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ಸಂಶೋಧಕರು ಹಾಗೂ ಇತಿಹಾಸಾಸಕ್ತರ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಈ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸದ ಅರಿವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಪುರಾತತ್ವ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಗೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಈ ಅಮೂಲ್ಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವುದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ.

